مفهوم خط امام براي اولين بار به صورتي گسترده در جریان تسخیر لانه جاسوسی از سوي  جمعی از دانشجویان مطرح شد. مسلما" پيش از آن تاريخ ، از امام و راه و اندیشه و سیره ایشان سخن گفته می شد اما  اين عنوان به صورتي گسترده به كار برده نمي شد . در جریان تسخیر لانه جاسوسی ،اين مفهوم  وارد ادبيات سياسي ما شد. اگر به اسناد و مدارکي كه از  دانشجویان پیرو خط امام به جامانده مراجعه  كنيد ،ملاحظه خواهيد كرد  که حداکثر مقصودی که هسته مركزي  انها از این مفهوم (خط امام) داشتند چیزی بیشتر از این نبود که آمریکا را در عرصه سیاست خارجی به عنوان دشمن اصلی تلقي كنند و حساب پيروي از امام را از وابستگي به احزاب( حتي احزاب حزب اللهي آن زمان يعني حزب جمهوري اسلامي و سازمان مجاهدين انقلاب )جدا كنند، بي آنكه براي اين "داعيه استقلال خواهي" توجيه نظري مشخص و شفافي ارائه دهند. از اين رو  خط امام در اولین معنا و برداشت از آن، بیشتر ، مفهومی در حوزه سیاست خارجی بود؛ ظاهرااین جماعت  ذهنیت چندان واضح و مشخصی از مبانی فلسفی خط امام، میانی اعتقادی خط امام،  و ايده هاي  های امام در حوزه فرهنگ يا  سیاست داخلی نداشتند. گفتار  دانشجویان خط امام در آن زمان  يبشتر در حوزه سیاست خارجی  متمركز بود .برداشت ايشان از مناسبات جهاني نيز  برداشت بسیط و ساده ای بود ،به عنوان مثال  نه نظریه ای  راجع به مناسبات جهانی داشتند،  ونه کتاب، یا بیانیه ای را می توان اکنون ارائه داد که هسته مركزي  دانشجویان پیرو خط امام مثل آقايان  اصغرزاده، میردامادي و ...( كه نسبت به كل دانشجويان خط امام در اقليت بودند ) و رهبر ايشان آقاي خوئينيها در اين زمينه ها  نوشته باشند يا  منظور خود را از دشمن اصلی انقلاب يا  سازو کار فعالیت آن در داخل کشور تبیین كرده باشند، ، مفهوم مبارزه با امریکا به شکل بسیار ساده و غير شفافي  برای ایشان مطرح بود .(  بگذريم از آنكه برخي از ايشان  تمايلاتي هم به  جريانهاي التقاطي و منور الفكر داشتند كما اينكه آقايان بني صدر ، پيمان ، حبيبي و مجتهد شبستري علاوه بر آيه الله خامنه اي گروهي از شخصيتها بودند كه به عنوان مشاور براي خود برگزيده بودند.آيه الله خامنه اي را هم امام به اين عنوان كه حال كه آقاي مطهري نيست ايشان باشند به ايشان توصيه كرده يا تاييد كرده بود - اين مطلب اكنون در صحيفه امام مذكور است) . 

  خط امام در اين قرائت ،چندان مفهوم پر مايه اي نبود و لذا  چرخشهائي چنين شگفت در كارنامه سياسي  برخي از دانشجويان مزبور نبايد هم چندان شگفت جلوه كند.  بدين ترتيب ، اولین روايت  از خط امام در پاییز سال 58 در جامعه ما مطرح شد . اما دومين روايت، يا دومين معناي خط امام !   از تابستان 59  روی کار آمدن دولت  شهید رجایی ، نقطه عطف  بود   برای چالشي در درون  نظام که در آن طرفداران آيه الله خامنه اي ، شهيد رجائي،شهید بهشتی، اقای هاشمی  و ديگر  شخصیتهایی که طرفدار امام محسوب می شدند از یک طرف و آقای بنی صدر و احزابش که اطراف او را گرفته بودند مثل نهضت آزادی، مجاهدین خلق، جبهه ملی  ، حزب ملت ایران و .. از جانب  دیگر، در مقابل هم صف آرائي كرده بودند. در اين مقطع بود   كه خود را  با روايت دوم از خط امام يا دومين كاربرد آن روبه رو مي دیدیم   . در اين مقطع ، خط امام تابلویی بود  برای مجموعه ای از نیروها که مقابل بنی صدر وموتلفین وی  صف آرایی کرده بودند.  با این  حال  اين عنوان هم  عنواني  بی بديل  نبود. مثلا اگر به روزنامه های سال 59 مراجعه کنید مشاهده می کنید که هواداران امام منحصرا" از عنوان خط امام استفاده نمی کردند . عناوین دیگری هم مثل  مکتبی و  حزب اللهی هم در آن ايام براي مشخص كردن اين طيف، كاربرد داشت.  ولذا عنوان این  سنخ  سیاسی - اجتماعی فقط خط امام نبود . اين چالش ادامه داشت تا بهار  سال 60 که مجاهیدن خلق علیه نظام اعلام قیام مسلحانه کرد. از آن پس تا يكي دو سال  ،نظام سخت درگير دفع شرارت گروهكها بود چون وضعیت در سال 61-60 وضعیتی قریب به  جنگ داخلی بود. نه تنها مجاهیدن خلق که گروهک های مارکسیستی و تجزیه طلب هم مشغول فعالیت بودند و ما در نقاط مختلفي از  کشور شاهد حداقل امنیت هم  نبودیم.  وقتی مشکل گروهکها رفع شد ، مناقشه انگیز شدن این سوال قابل انتظار بود  که" اکنون يايد  حکم رانی را در چه جهتی سامان داد؟"  البته آنچه در آن ایام بیشتر محل مناقشه بود معنای اقتصادی این سوال بود بدین معنا که سیاستها و تصمیم سازیهای  اقتصادی حکومت باید در چه جهتی شكل گيرد؟     در اين مقطع  ،شاهد پديد آمدن مناقشاتي ميان  مجموعه طرفداران امام (يا كساني كه خود را طرفدار امام معرفي مي كردند)  حول مسائل اقتصادي بوديم.. گروهی معتقد بودند که جهتگیری های اقتصادی حکومت باید در چارچوب همین احکام موجود در رساله ها و فقه سامان پيداكند. به زعم ايشان  دخالت دولت وقت در اقتصاد  ، جهتگیری اسلامی  و كارامدي ارزیابی نمی شد بلکه  دولت سالارانه و سوسیالیستی بود ، به این جریان، جریان راست گفته می شد؛ به جریان مقابلش که به حضور دولت در عرصه اقتصاد معتقد بود، عنوان چپ اطلاق می شد ؛ پس  اختلاف چپ و راست در دهه 60  بیشتر( و به حسب ظاهر )حول مسائل اقتصادی شکل گرفت و مثلا" اگر هم اختلافی در حوزه فرهنگ بود چندان آشکار نمی شد. این دو جناح در حوزه سیاست خارجی هم اختلافاتی داشتند. مثلا جریان چپ  غالبا"معتقد به برخورد رادیکال با آمریکا بود،( البته اينكه در عمل چگونه رفتار مي كردند ، مطلب ديگري است) برخی از ايشان هم  قائل به اولويت حمايت از جنبش های آزادی بخش بودند . اما بیشتر نيروهاي موسوم به راست  معتقد بودند  که ما مشکل خود را با امریکا،می توانیم  در چارچوب مذاکره هم  سامان دهیم( ونه اینکه لزوما" از تضاد بنیادی ما با آن کاسته شود)  یا مثلا مشکل خود را با بعضی کشورهای منطقه به همین ترتیب می توانیم  حل کنیم. سیاست  خارجی که انها توصیه می کردند نسبت به  سیاست خارجی چپها ، مسالمت جويانه تربود .  با عنايت به مواضعي که امام خمینی (ره) در دهه 60 و در  اواخر عمر شریف خود اختيار كردند  به نظر می رسید که مواضع اقتصادی جناح چپ  با مواضع امام سازگارتر است اما  واقعیت این است که  این گونه" به نظر می رسید"آنهم تنها در برخی مواضع ! چرا که امام ،مواضع اقتصادی چپها را هم  مکررا" با تاکید بر ضرورت مشارکت مردمی در اقتصاد  ، با دفاع از فقه سنتی و و با دفاع از مجاز شمردن مدارس ودانشگاههای غیر دولتی مورد انتقاد قرار میداد .کما اینکه مواضع راستها  را هم با تاکید بر اختیارات ولایت فقیه ، در نظر گرفتن مصلحت نظام و  اولویت داشتن  حفظ حقوق محرومین مورد انتقاد قرار می داد .   اما به هر تقدیر جریان چپ با منتسب کردن خود به امام ، خود را  خط امام می نامید و دیگران هم با تصور اینکه این جریان به مواضع امام نزدیکتر است آنرا این چنین می نامیدند .حال آنکه گفتیم این نام گذاری نام گذاری دقیقی نبود.داستان امروز، البته، داستان متفاوتي است چراكه برخي از عناصر اين جناح علاوه بر اشكالات سابق خود اشكالاتي كه امام از راستها مي گرفت را هم از آن خود كرده اند . امام از سه موضع، جماعتي  از عناصر راست دهه شصتي را مورد نقد قرار مي داد ، بي توجهي به حوزه اختيارات ولي فقيه ، بي توجهي به عنصر مصلحت نظام در نقد دولت و بي توجهي به اولويت منافع محرومين و زجر كشيدگان انقلاب! حال  اگر  وضعيت فعلي جماعتي از چپهاي آن زمان را ملاحظه كنيد خواهيد ديد كه هم اشكالات راست هاي  آن زمان را دارند وهم اشكالات خاص خودشان را !اين نكته را هم تذكر دهم كه شباهت برخي از مواضع ايشان با مواضع امام هم، بيشتر صوري بود تا مبنائي .يعني برخي از ايشان گرچه سخني مشابه امام مي گفتند(كه گفتيم همين مشابهت صوري هم به شكل يك جانبه اي ادراك ميشد .مثلا" جانبداري امام از دخالت  دولت در اقتصاد را مي ديدند اما تاكيد ايشان بر مشاركت مردمي را ناديده مي گرفتند)اما همان مشابهت يك سويه هم لزوما" از مباني مشتركي نشات نمي گرفت.مثلا آنها در چارچوب التقاطيگري امثال آقاي  پيمان و حال و هواي فكري" چپ مذهبي غير خط امامي" از دخالت دولت در اقتصاد سخن مي گفتند و امام با مبنا قرار دادن فقه سنتي جواهري و طرح  ولايت مطلقه فقيه ! مي دانيد كه پيش از اين مقطع، يعني حدود سالهاي 56 تا 58  امثال پيمان در جمعي از دانشجويان خط امام ( و فقط جمعي از ايشان )داراي نفوذ بود و آقاي  مير حسين موسوي نيز در انتشارات قلم ناشر آثار  التقاطيوني همچون حبيب الله  پيمان ، ابوذر ورداسبي( از منافقين معدوم در عمليات فروغ جاودان) ، عزت الله رادمنش و مصطفي حسيني طبا طبا ئي ( از رهبران جريان شبهه وهابي) بودند و هردو دسته نيز از موضع دفاع از مرحوم شريعتي  با استاد شهيد مطهري مخالفتهائي داشتند (آقاي محمد مهدي جعفري نقل كرده اند كه در جلسه اي حدود سالهاي 55-56، آقاي موسوي با استناد به آقاي طالقاني، ماركسيستها را" شهيد" مي خوانند و استاد مطهري شديدا"با وي مخالفت مي كنندو ايشان   را  مورد عتاب قرار مي دهند) اين در حالي است است كه در آن سالها، امام عليه ماركسيستها و خط التقاط موضع داشت و به گروهاي مبارز مسلمان ، آقاي مطهري را توصيه مي كرد .مبارزين مسلمان پيرو امام نيز غالبا" چه داخل زندان و چه بيرون از  زندان از سال 54 به بعد ( و برخي از ايشان پيش از مقطع مزبور)حساب خود را به طور كامل از مجاهدين خلق و ماركسيستها جدا كرده بودند( در اين زمينه مي توان به فتواي نجاست ماركسيستها  از سوي جمعي از علما در زندان اشاره كرد كه متاسفانه برخي از روحانيون جوان همچون اقاي سيد هادي هاشمي و سيد احمد هاشمي نژاد( برادر شهيد هاشمي نژاد كه بعد از انقلاب هم با منافقين بود و بعد اعلام برائت كرد و اكنون از طرفاران آقاي موسوي است   ) با فتواي مزبور مخالف بودند.البته مخالفت آقاي موسوي با استاد مطهري ( يگانه فردي كه از سوي امام آثارش سودمند دانسته شده) به جلسه مزبور منحصر نيست . ايشان در جريان صدور نامه مشترك استاد مطهري و مرحوم بازرگان نيز به همراه جمعي از نيروهاي چپ گراي نهضت آزادي و افرادي همچون پيمان مخالفتهائي را عليه استاد مطهري  و به اسم دفاع از مرحوم شريعتي صورت داده بودند. ذكر اين نمونه براي آن است كه فضاي فكري ايشان و امثال ايشان را كه بعدها با عنوان خط امام نام بردار شدند درك كنيم و تمايزات آن را با مواضع خود امام درك كنيم و ببينيم  آيا به رغم تشابه برخي مواضع ( وحتي علاقه منديهاي عاطفي به امام) آيا ميتوان آنها را  در سنت فكري امام و هم مبنا با ايشان شمرد؟ به خصوص آنكه اين ذهنيت وتربيت اوليه بعدها نيز در مواضع و عملكرد ايشان نمود داشته است و از حيث اجتماعي آسيب زا هم شده است ( واز همين رو اكنون ديگر، بايد آن را متذكر شد).ذكر اين نكته هم در پايان اين بخش ضروري است كه آن دسته از  طرفداران امام كه بعد از سال 54 به استاد مطهري اقبال كردند ، اين چنين نبود كه همه آنها شريعتي را به تمامي كنار گذارند بلكه موضع آنها، پذيرش آسيب شناسي فكري مطهري از شريعتي در عين ‍پذيرش نكات مثبت شريعتي بود.در اين زمينه  در آن مقطع،موضع بسياري از مبارزين مسلمان در زندان وبيرون زندان و من جمله برخي از عناصري كه بعدها در جناح  مشهور به خط امام قرار گرفتند از برخي از دانشجويان خط امام، آقاي موسوي و برخي ديگر از عناصر اين جريا ن، در زمينه التقاط و ماركسيستها به مواضع امام نزديكتر بود اما .فضاي فكري برخي از كساني كه در دهه شصت با عنوان خط امام شناخته مي شدند اين چنين نبود و مطهري بر خلاف توصيه امام براي آنها اولويت فكري نبود و در آن مواردي كه آقاي مطهري يا خود امام انحرافات فكري شريعتي ،( يا   آقاي مطهري ، انحرافات فكري پيمان و ..) را گوشزد مي كرد آنها سمت و سوي متفاوت وگاه متقابلي داشتند .  ذكر همه اينها براي اين بود كه به يك سنخ بصيرت و دقت تاريخي در مورد نيروها دست يابيم و با طرح برخي ادعاهاي آسيب زا به لحاظ اجتماعي ، اغوا نشويم و خط اصيل امام را گم نكنيم  (و دست كم در بحث حاضر ) متوجه باشيم كه كساني كه در دهه 60 خود را خط امامي معرفي مي كردند لزوما"( به قيد لزوما" توجه فرمائيد )  از مبنا و فضاي فكري همسان با امام برخوردارنبودند.   به این ترتیب، اولین کاربرد خط امام در جریان تسخیر لانه جاسوسی، دومین آن در جریان چالش با بنی صدر و سومین کاربردش در جریان اختلافات درونی بین هواداران امام در دهه شصت بروز کرد.  در این مقطع خط امام عنوان یک جناح خاص شد. 

2- خط امام، برای امروز و آینده:

الف: ملاحظاتی برای دریافت خط امام در معنائی غیر تاریخی: 

پر پیدا است كه  صرف روایت تاریخ ،گره از کار نسل امروز نمی گشایداز این رو به جا است اگر بپرسیم که  آيا سخن و عمل خط امام به معناي سوم ( يا گفتار و کردار  جناح تاريخي خط امام) با سيره نظري و عملي  امام انطباق تام داشته است ؟ و حتی به فرض نا دیده گرفتن عدولها و تجدید نظر های فاحش این جریان، می تواند برای نسل امروز راهنما باشد؟  واقعیت این است که این طور نیست. بسياري  از حساسیت ها و جهت گیریهای  امام با هر دو جناح چپ و راست دهه شصت  فاصله داشت . به عنوان مثال امام اعتقاد داشت دولت می تواند در بازار نرخ گذاری کند، می تواند در بازار از احتکار اقلام مورد نیاز مردم جلوگیری کند (ولو اینکه ان اقلام در شمار  اقلامي كه در فتاواي رايج ، احتكارشان تحريم شده ، نباشد) يا در شرايطي كه برخي نيروهاي  موسوم به راست در آن ایام ، تنها من باب ضرورت قايل به ماليات عليحده اي نسبت به  خمس و زكات بودند، امام قائل به حق وضع ماليات براي دولت يا ولایت مطلقه فقیه  بود. یا مثلا  در گفتار برخی از افراد جناح راست در آن زمان ، اصل قانون کار ( صرف نظر از به ميان آوردن عناوين ثانوي يا  عنصر ضرورت) نمي توانست معنائي داشته باشد. در چارچوب ذهنيت ايشان ،کارگر و کارفرما با هم قراردادی می بستند ،  قرارداد  آنها هم مبتني بر  تراضي  طرفین بود و در اين صورت معني نداشت كه کارفرما  از جانب  طرف ثالثي مثل دولت  ملزم به در نظر گرفتن حداقل مزد براي كارگر شود .يا دولت نمی توانست کارفرما را ملزم كند كه ،   کارگر خود  را بیمه کند. در اين زمينه  و زمينه هاي مشابه با آن ،بين فعالين سياسي طرفدار نظام و مديران دستگاههاي مختلف حكومتي اختلاف پيش آمد  ،در اين زمينه جناحي كه بعدها به عنوان چپ مشهور شد ، بيشتر ،وضعيتي انفعالي داشت و جناح راست فعال بود و نقش منتقد را در آن سالها ايفا مي كرد . بدين ترتيب  كه فعالين موسوم به چپ براساس الگوهاي متعارف  و روتین انقلابيگري يا مديريت يك حكومت برخاسته از انقلاب عمل مي كردند   ( به نحوي كه  گوئي  اين نحو رفتار كردن عادي است و نه این که لزوما " متکی به نظریه و راهبردی اندیشیده شده باشد )و آنگاه عمدتا اين جناح راست بود كه از در انتقاد وارد مي شد. در گفتار انتقادي جناح راست نیز  بيشتر به شرعي يا اسلامي نبودن سخن و عمل چپ گرايان اشاره مي شد و گاه هم بحث ناكارامدي سياستهاي ايشان را در حوزه اقتصاد به ميان مي كشيدند.   به تدريج وقتي اين مناقشات، شدت بيشتري پيدا كرد امام هم بيشتر ناظر به موضو ع مناقشات موضعگيري مي كرد . در جريان اين موضعگيريها مشخص مي شد كه مواضع اقتصادي  يكي از طرفين منازعه و فهم آن از شريعت  با طرز تلقي امام ومواضع ايشان  متفاوت است. اما واقعیت این است که مبنای موضعگیری اقتصادی امام یعنی ولایت مطلقه فقیه برای بسياري از نيروها در هر دو جریان چپ و راست ، بدیع بود. در يك جنين فضائي، جريان مخالف راست كه چپ هم خوانده مي شد ،عنوان خط امام را هم براي خود به كار مي برد .بي وجه هم نبود! چون صرف نظر از ارادت وعقيده (كه در مورد هر دو جناح چپ و راست بعضا" صادق بود )منتسب كردن خود به امام در شرايطي كه رهبر علي الاطلاق كشور، امام بود ،جناح مزبور  را در چالش با رقيب نيروي بيشتري مي بخشيد ،اما آيا صرف اين عنوان مي توانست سيره اين جناح را با سيره امام منطبق كند ؟پاسخ، منفي است.        نخست آنكه ،  که امام، اظهارات  دیگری هم داشت  که با سخن وعمل جناح چپ در آنروزها ناسازگاربود و  حتي در مواضعي  با سخن و عمل ايشان ،برخورد، داشت  .مثلا در مورد  مدارس غیر دولتی  (ونيز دانشگاه های غیر دولتی ) در ميانه  دهه 60، امام موضعی اتخاذ كردند  که با موضع جناح موسوم به چپ در آن روزها  و نیز دولت  آقاي میر حسین موسوی  منافات داشت . در آن مقطع ، وزیر اموزش و پرورش وقت، يعني آقاي اكرمي ( كه اكنون خود يك دانشگاه خصوصي دارند!) دو مدرسه غیر دولتی  تهران يعني چيت چيان ومدرس را كه اتفاقا" صبغه مذهبي هم داشتند  تعطیل كردند .تعطيلي اين دو، بارديگر آتش مناقشه بين دو جناح چپ و راست را روشن كرد .  امام  هم در پي اين  چالش  سخناني ايراد كردند و در ضمن آن به صراحت گفتند كه  مردم را در اقتصاد کشور ،در اموزش و پرورش و در تاسیس دانشگاه ها مشارکت بدهید.

یا مثلا امام یک اعلامیه 8 ماده ای تقریبا در سال 62-61 صادر کردند که اگر دقت فرمایید [پیشنهاد می کنم همه این اعلامیه 8 ماده ای را بخوانند، اعلامیه کاملا مهجوری است و حتما" بايد آنرا در كنار برخورد قاطع امام با مخلين نظم عمومي و كساني كه به قانون موجود كشور تمكين نمي  كنند يا آب به آسياب دشمن خارجي مي ريزند در نظر آورد ]  در بيانيه مزبور تمام اعتراض امام متوجه این است که در جریان مبارزه با گروهک ها باید مواظب بود که حقوق مردم مخدوش نشود .مثلا اگر به بهانه اینکه کسی می خواهد خانه تیمی درست کند، در حمله به ان مواظب باشید اموال شخصی مردم را تصرف نکنید، اموال شخصی مردم را تلف نکنید.  در جریان بازجویی ها شکنجه ها، زندان ها که به اسم های مختلف تحقق پیدا می کرد، مشاهده می شود که امام وارد معرکه می شوند و توصیه به انضباط می کنند؛ که این توصیه به هر دو جناح چپ و راست است ولی از انجا که جریان چپ در دهه 60 برخی از مراکز کلیدی نظام را مثلا وزارت اطلاعات را اختیار کرده بود، طبیعی بود که انها  نيز  آماج انتقاد امام قرار می گرفتند.( علاوه بر اينكه شخصا" از یکی از شخصیتهای برجسته جناح چپ شنیدم که روی خطاب امام با آن جناح بود ). علاوه بر این ،امام، ضمن نقد نحوه برخورد جناح راست با دولت و   توصیه ایشان  به در نظر گرفتن عنصر مصلحت   نظام  در انتقاد كردن و  و نيز منافع  محرومین ،دولت را هم به کرات به مشارکت دادن مردم نصیحت می کرد . در فرازی از صحیفه امام ،  مندرج است که امام به صراحت می فرمایند در دعوای دولت و بازار ما باید هر دو طرف را در نظر گیریم و نصیحت ما به هردو طرف باشدو هر دو را بايد حفظ كنيم.اين ايده، با گفتار غالب چپها در آن ايام ،ناسازگار بود.